....
భారతీయ సాహిత్యంలో కాళిదాసు
‘’పురా కవీనాం గణనాప్రసంగే కనిష్ఠికాధిష్ఠితకాళిదాసః ।
అద్యాపి తత్తుల్యకవేరభావాదనామికా సార్థవతీ బభూవ ॥’’
సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యున్నత ప్రతిభ కనబరిచిన మహాకవి కాళిదాసు గొప్పతనాన్ని చెప్తూ పండితులు, విమర్శకులు చెప్పుకున్నట్లు ఒక ప్రశంసా పూర్వక శ్లోకం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత గొప్ప కవులు ఎవరు అని లెక్కించే ఒక సందర్భాన్ని ఊహించుకుంటూ, కాళిదాసు కవిత్వానికి సాటిరాగల మరో కవి ఈ సృష్టిలోనే లేడని చాటిచెప్పడానికి ఈ శ్లోకాన్ని సృష్టించారు.
మనం సాధారణంగా ఏదైనా లెక్కింపు చేసేటప్పుడు చేతి వేళ్లను ముడుస్తూ, మొదట చిటికెన వేలితో ప్రారంభించడం భారతీయుల అలవాటు.అలా లెక్కింపు మొదలుపెట్టగానే, చేతి మొదటి వేలైన చిటికెన వేలు మీద అందరికంటే శ్రేష్ఠుడు, మొదటివాడు కాళిదాసే" అని కాళిదాసు పేరును చెప్పారు.మొదటి స్థానం కాళిదాసుకి ఇచ్చాక, రెండవ స్థానంలో ఏ కవిని నిలబెట్టాలి అని ఆలోచిస్తే, నేటికీ కాళిదాసుతో సమానమైన ఆయన స్థాయికి సరితూగగల మరో కవి ఎవ్వరూ కనిపించలేదట! అంత గొప్ప కవి కాళిదాసు.
భారతీయ క్లాసికల్ సంస్కృత సాహిత్యంలో అగ్రగణ్యుడైన మహాకవి కాళిదాసు జీవిత చరిత్ర చారిత్రక ఆధారాల కంటే జానపద ఐతిహ్యాల రూపంలోనే ఎక్కువగా ప్రచారంలో ఉంది. ఒక సాధారణ మూర్ఖుడు దైవానుగ్రహం, అంతఃపరివర్తన ద్వారా జగద్గురు సమానుడైన మహాకవిగా ఎలా రూపాంతరం చెందాడనే సంప్రదాయ కథనం శతాబ్దాలుగా భారతీయ సాహిత్య రంగంలో వినబడుతోంది. అందం, విద్యాగర్వంతో ఉన్న ఒక విదుషీమణికి, అక్షరజ్ఞానం లేని ఒక నిరక్షరాస్యుడికి మధ్య జరిగిన విచిత్ర వివాహ బంధం చుట్టూ ఈ కథనం అల్లబడింది. సంస్కృతం, తెలుగు, ఇంగ్లీష్, హిందీ భాషల్లో వెలువడిన అనేక పుస్తకాల్లో ఈ కథలు కనిపిస్తాయి.
సాహిత్య సంప్రదాయం ప్రకారం, ఆనాటి రాజకుమారి, పరమ విదుషీమణి అయిన ‘విద్యోత్తమ’ తనను శాస్త్ర చర్చలో ఓడించిన పండితుడినే వివాహం చేసుకుంటానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది. మరికొంతమంది ప్రకారం కాశీరాజు భీమశుక్లుని కుమార్తె ‘వాసంతి’గా చెప్తారు. (కాళిదాసు’ రచయిత: కె.టి.పాండురంగి, తెలుగు అనువాదం:వారణాసి జానకీ దేవి, 1997:8) ఎంతోమంది పండితులను అవమానిస్తుంది. ఆమె అహంకారాన్ని దెబ్బతీయాలని భావించిన కొంతమంది పండితులు, ఒక పరమ మూర్ఖుడిని అన్వేషించే క్రమంలో తాను కూర్చున్న కొమ్మను తానే నరుక్కుంటున్న ఒక అమాయక యువకుడిని కనుగొంటారు. గొర్రెలను వేపుకుంటున్న ఒక వ్యక్తి, వాటి ఆహారం కోసం చెట్ల ఆకులు కొమ్మలను కొట్టి వాటిని మరల కింద తీసుకు వచ్చి వేయడం కష్టమని భావించి, కొమ్మ పైన కూర్చుంటే ఆ కొమ్మతో పాటు తాను కూడా కింద హాయిగా రావచ్చని భావిస్తాడు. అతనికి పండిత వస్త్రాలు ధరింపజేసి, ఆయన గొప్ప మౌన ముని అని, కేవలం సైగలతోనే సమాధానాలు ఇస్తారని విద్యోత్తమను నమ్మిస్తారు. ఆ క్రమంలో జరిగిన విచిత్ర సంకేత శాస్త్రార్థంలో పండితుల కుయుక్తి వల్ల రాజకుమారి ఓడిపోయి, ఆ మూర్ఖుడిని వివాహం చేసుకుంటుంది. అయితే, వివాహానంతరం మొదటి రాత్రే తన భర్త నిరక్షరాస్యుడనే కఠోర సత్యాన్ని విద్యోత్తమ గ్రహిస్తుంది. భర్త మూర్ఖత్వాన్ని భరించలేక, తీవ్రమైన ఆత్మాభిమానంతో ఆమె అతనిని నిందించి, అవమానించి ఇంటి నుండి వెల్లగొట్టేస్తుంది.
భార్య చేసిన ఆ పరమ పరాభవం తర్వాత ఆ యువకుడి మానసిక స్థితిని పూర్తిగా మార్చివేస్తుంది. తన అజ్ఞానానికి తీవ్రంగా పశ్చాత్తాపపడుతూ, ఆత్మన్యూనతా భావంతో ఆ రాత్రే గ్రామ శివార్లలోని ఓ కాళికా దేవి ఆలయానికి చేరుకుంటాడు. ఆలయంలో కాళీ మాతను దర్శించుకుని, తీవ్రమైన ఆర్తితో, కన్నీటితో జ్ఞానభిక్ష పెట్టమని ప్రార్థిస్తాడు. అతని నిష్కల్మషమైన భక్తికి, తపనకు ప్రసన్నురాలైన కాళికా దేవి ప్రత్యక్షమై, అతని నాలుకపై బీజాక్షరాలను లిఖించి, అపారమైన శబ్ద సంపదను, సకల శాస్త్ర పాండిత్యాన్ని అనుగ్రహిస్తుంది. కాళీ మాత కరుణాకటాక్షాల వల్ల పరమ జ్ఞానిగా మారినందు వల్ల, నాటి నుండి అతను 'కాళిదాసు' అనే నామధేయంతో ప్రసిద్ధి చెందాడు. కాళీకామాతకు దాసుడు కాబట్టి, కాళిదాసు అయ్యాడనే కథ ప్రచారంలో ఉంది. అతని అసలు పేరు కాలుడనీ, తర్వాత కాళిదాసుగా మారాడనీ చెప్తుంటారు. మనం ఎంత మూర్ఖులమైనా, చదువు రాకపోయినా పర్వాలేదు. కానీ పట్టుదల, కష్టపడే తత్వం, మరియు నమ్మకం ఉంటే ఎలాంటి కష్టమైన చదువునైనా సాధించవచ్చు, జీవితంలో గొప్ప స్థాయికి చేరుకోవచ్చు అనేది ఈ కథ ద్వారా తెలుస్తోంది. దివ్యజ్ఞాన సంపన్నుడైన కాళిదాసు తిరిగి గృహానికి విచ్చేసినప్పుడు, అతని ముఖ వర్చస్సును, గంభీరమైన శైలిని గమనించిన విద్యోత్తమ ఆశ్చర్యంతో, సంస్కృతంలో "అస్తి కశ్చిద్ వాగ్విశేషః?" (మీ వాక్కులో ఏదైనా విశేషం కనిపిస్తోందా?) అని ప్రశ్నిస్తుంది. భార్య పలికిన ఆ వాక్యంలోని మూడు పదాలను (అస్తి, కశ్చిత్, వాక్) ప్రేరణగా తీసుకునే తర్వాత కాలంలో కాళిదాసు తన సుప్రసిద్ధ మహాకావ్యాలైన కుమారసంభవం, మేఘదూతం, రఘువంశాలను రచించి భారతీయ వాఙ్మయంలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారని సాహితీవేత్తలు వ్యాఖ్యానిస్తుంటారు.
సాహిత్య విద్యార్థులుగా మనం గమనించాల్సింది ఏంటంటే, ఈ కథకు స్పష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు లేవు. కాళిదాసు కావ్యాలలో వ్యక్తమయ్యే అపారమైన వేద, వేదాంగ, జ్యోతిష్య, భౌగోళిక విజ్ఞానాన్ని పరిశీలిస్తే, ఆయన ఒకే రాత్రిలో పండితుడు కాలేదని, సుదీర్ఘమైన విద్యాభ్యాసం చేసి ఉంటారని విమర్శనాత్మకంగా అవగాహన చేసుకోవాలి. అయినప్పటికీ, ఒక కవి ప్రతిభ వెనుక ఉండే పట్టుదలను, కావ్య సృష్టి వెనుక ఉండే దైవిక ప్రేరణను ప్రతీకాత్మకంగా చెప్పడానికి ఈ జానపద గాథ సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా నిలుస్తోంది. అంతేకాదు, కాళిదాసు పేరుతో మరికొన్ని రచనలు కనిపిస్తాయి. అవన్నీ ఆయనే రాశాడో లేదో చెప్పలేమనీ, కాళిదాసు పేరుతో మరో కవి కూడా ఉండే అవకాశం ఉందనే అభిప్రాయాలు కూడా ఉన్నాయి.
సాహిత్య పరిశోధనలో అత్యంత క్లిష్టమైన అంశం కాళిదాసు పూర్వీకుల గురించిన వివరాలు సేకరించడంగా నేటికీ చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. కాళిదాసు తన ఏ ఒక్క కావ్యంలోనూ, నాటకంలోనూ తన తల్లిదండ్రుల పేర్లను గానీ, తన వంశ వృత్తాంతాన్ని గానీ ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదు. జానపద ఐతిహ్యాల ప్రకారం ఆయన ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడని, చిన్నప్పుడే అంటే ఆరో నెలలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయి అనాథగా మారాడని, తదనంతరం ఒక గొర్రెలు మేపుకొనే వాని ఇంట పెరిగాడని చెప్తుంటారు.(kalidasa: His period, Personality & Poetry, by K.S.Ramaswami Sastri, 1933:82) కాళిదాసు జీవించిన కాలాన్ని నిర్ధారించడానికి పరిశోధకులు రెండు చారిత్రక విషయాలను ప్రస్తావిస్తుంటారు.కాళిదాసు రచించిన మొదటి నాటకం ‘మాళవికాగ్నిమిత్రం’. దీనిలోని నాయకుడు శృంగ వంశానికి చెందిన రాజు 'అగ్నిమిత్రుడు' (క్రీ.పూ. 170). కాబట్టి కాళిదాసు క్రీస్తు పూర్వం రెండవ శతాబ్దం తర్వాతే జీవించి ఉండాలి.చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి వేయించిన ప్రసిద్ధ ఐహోళె శాసనం (క్రీ.శ. 634) లో కాళిదాసు, భారవిల పేర్లు స్పష్టంగా ప్రస్తావించబడ్డాయి. అలాగే క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దానికి చెందిన బాణభట్ట తన 'హర్షచరితం' లో కాళిదాసు కవితా మాధుర్యాన్ని కొనియాడాడు. దీనిని బట్టి కాళిదాసు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం మధ్య కాలంలో జీవించాడని స్పష్టమవుతోంది. ఉజ్జయినిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన వీరుడు, క్రీ.పూ. 57 లో 'విక్రమ శకం' ప్రారంభించిన రాజ విక్రమార్కుడి లేదా విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానంలోని నవరత్నాలలో కాళిదాసు అగ్రగణ్యుడు అనే ఒక సిద్ధాంతం ఉంది.దీని ప్రకారం కాళిదాసు క్రీ.పూ. 170–57 మధ్య కాలానికి చెందినవాడు.
మరో సిద్ధాంతం ప్రకారం కాళిదాసు గుప్తుల స్వర్ణయుగానికి చెందినవాడు. గుప్త వంశ చక్రవర్తి అయిన రెండవ చంద్రగుప్తుడు (క్రీ.శ. 375–415) తనకు తాను 'విక్రమార్క' లేదా 'విక్రమాదిత్య' అనే బిరుదును ధరించాడు. ఈ చంద్రగుప్త విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానంలోనే కాళిదాసు రాజకవిగా ఉన్నాడని భావిస్తున్నారు. ఈ వాదనకు బలమైన సాహిత్య ఆధారాలు ఉన్నాయి. కాళిదాసు రాసిన ‘రఘువంశం’ లోని రఘుమహారాజు దిగ్విజయ యాత్ర, గుప్త రాజు సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ ప్రశస్తి శాసనంలో ఉన్న దిగ్విజయ యాత్రతో అచ్చుగుద్దినట్లు సరిపోలుతుంది. అలాగే, ఆయన కావ్యాల్లో ప్రతిబింబించే సామాజిక, ఆర్థిక వైభవం మరియు శాంతిభద్రతలు గుప్తుల కాలపు అత్యున్నత సంస్కృతికి అద్దం పడతాయి. అందువల్ల, కాళిదాసు కాలాన్ని చారిత్రకంగా క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం (గుప్తుల కాలం) గా నిర్ధారించడం అత్యంత హేతుబద్ధంగా భావిస్తారు.
ప్రాచీన భారతీయ సాహిత్య చరిత్రలో చాలామంది కవుల విషయంలో ఇలాగే కాలనిర్ణయాలపై భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమవడం సహజంగా కనిపిస్తుంది. సాహిత్య చరిత్రకారులు కాళిదాసు రచించినట్లుగా ప్రమాణీకరించిన గ్రంథాలు మాత్రం మొత్తం ఏడు (7). అవి రెండు మహాకావ్యాలు, రెండు ఖండకావ్యాలు, మూడు నాటకాలు. రఘువంశం, కుమారసంభవం అనేవి రెండు ప్రసిద్ధ మహాకావ్యాలు కాగా; మేఘదూతం, ఋతుసంహారం అనేవి ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని, విరహ వేదనను ప్రతిబింబించే రెండు విశిష్ట ఖండకావ్యాలు. నాటక ప్రక్రియలో జగత్ప్రసిద్ధి గాంచిన అభిజ్ఞాన శాకుంతలంతో పాటు, పురూరవ-ఊర్వశుల ప్రణయ గాథ అయిన విక్రమోర్వశీయం, ఆయన తొలి నాటకం అయినప్పటికీ, మాళవికాగ్నిమిత్రం సాహిత్య లోకంలో మకుటాయమానంగా నిలిచిందని కొంతమంది సాహిత్య విమర్శకుల అభిప్రాయం. అవి కేవలం ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి లేదా ఒక కుటుంబానికే పరిమితం కాకుండా, విశ్వజనీనమైన భారతీయ సంస్కృతికి శాశ్వత ప్రతీకలుగా నిలిచాయని సాహిత్య చరిత్ర కారుల అభిప్రాయం.
‘రఘువంశం’ ఒక మహాకావ్యం 19 సర్గలతో కూడిన కాళిదాసు పరిణతి చెందిన మహాకావ్యం. సూర్యవంశానికి చెందిన అత్యంత పరాక్రమవంతులైన 29 మంది రాజుల గొప్పతనాన్ని వారి జీవిత విశేషాలను వివరిస్తుంది. ఈ కథ సంతానం లేని దిలీప మహారాజు వశిష్ఠుని ఆజ్ఞ మేరకు నందిని అనే కామధేనువు పుత్రికకు సేవ చేసి, రఘువు అనే పరాక్రమవంతుడైన కుమారుడిని పొందడంతో ప్రారంభమవుతుంది. రఘువు పేరు మీదుగానే ఈ వంశానికి 'రఘువంశం' అనే పేరు వచ్చింది. ఆ తర్వాత రఘువు కుమారుడైన అజుడు, మనవడైన దశరథుడు, ఆ వంశంలోనే జన్మించిన శ్రీరాముడి ఉదాత్తమైన జీవిత చరిత్ర, రావణ వధ, సీతాన్వేషణ వంటి రామాయణ ఘట్టాలు దీనిలో ప్రధానంగా వర్ణించాడు. చివరకు ఈ వంశంలో చివరి వాడైన అగ్నివర్ణుడు అనే రాజు భోగలాలసత్వంతో మరణించడంతో మొత్తం 19 సర్గల ఈ మహాకావ్యం ముగుస్తుంది.
కుమారసంభవం 17 సర్గలతో కూడిన అద్భుతమైన కావ్యం. శివపార్వతుల కళ్యాణం, కుమారస్వామి (షణ్ముఖుడి) జననం, తారకాసుర సంహారం దీనిలోని ప్రధాన ఇతివృత్తం. హిమాలయాల వర్ణనతో ప్రారంభమయ్యే ఈ కావ్యంలో పార్వతీదేవి తపస్సు, మన్మథ దహనం, దేవీదేవుల శృంగార వర్ణనలు కాళిదాసు కల్పనా చాతుర్యానికి నిదర్శనాలు.
తారకాసురుడనే రాక్షసుని బాధల నుండి దేవతలను రక్షించడానికి, శివపార్వతుల తేజస్సుతో మహావీరుడైన 'కుమారస్వామి' (సుబ్రహ్మణ్య స్వామి) జన్మవృత్తాంతమే ఈ కావ్యానికి ప్రధాన ఇతివృత్తం. హిమవంతుని కుమార్తె పార్వతి శివునిపై మనసుపడి, ఆయనను భర్తగా పొందడం కోసం హిమాలయాల్లో కఠినమైన తపస్సు చేస్తుంది. లోకకల్యాణం కోసం మన్మథుడు తన బాణంతో శివుని తపస్సును భగ్నం చేయడానికి ప్రయత్నించగా, శివుని మూడో కంటి మంటకు మన్మథుడు బూడిదవుతాడు. అయినప్పటికీ పార్వతి అచంచల దీక్షకు, భక్తికి సంతోషించిన శివుడు ఆమెను వివాహం చేసుకుంటాడు.శివపార్వతుల వివాహానంతరం వారి తేజస్సుతో ఉద్భవించిన కుమారస్వామి సేనానిగా, దేవసేనను నడిపించి తారకాసురుడిని సంహరిస్తాడు. తద్వారా దేవతలకు స్వర్గరాజ్యాన్ని తిరిగి ఇప్పించి, లోకంలో శాంతిని ప్రతిష్టిస్తాడు. ఈ కావ్యంలో కాళిదాసు ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని, హిమాలయ వర్ణనలను, పార్వతీదేవి తపస్సును, శృంగార వీర రసాలను అత్యంత రమణీయమైన శైలిలో వర్ణించాడు. అందుకే ఇది సంస్కృత దృశ్య-కావ్య రంగంలో ఒక సుందరమైన దృశ్యకావ్యంగా నిలిచింది.
మేఘదూతం లఘుకావ్యమైనప్పటికీ ప్రపంచ సాహిత్యంలోనే ఒక విలక్షణమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది. అలకాపురి రాజు, ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడి కొలువులో ఒక యక్షుడు ఉండేవాడు. అతను తన కొత్త భార్య ప్రేమలో మునిగిపోయి, విధులను నిర్లక్ష్యం చేస్తాడు. దాంతో ఆగ్రహించిన కుబేరుడు, ఒక సంవత్సరం పాటు భార్యకు దూరంగా ఉండాలని అతనికి శాపం విధిస్తాడు.శాపగ్రస్తుడైన యక్షుడు తన నివాసాన్ని వదిలి, దక్షిణ భారతదేశంలోని 'రామగిరి' ఆశ్రమాలకు వస్తాడు.ప్రస్తుత ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని రామ్‌గఢ్ కొండలుగా చెప్తుంటారు భార్య విరహంతో ఎనిమిది నెలలు గడిచిపోతాయి.ఆషాఢ మాసం మొదటి రోజున, కొండలను తాకుతున్న ఒక అందమైన నల్లటి మేఘాన్ని యక్షుడు చూస్తాడు. వర్షాకాలం వస్తుండటంతో భార్యపై విరహం మరింత ఎక్కువవుతుంది. ప్రాణం లేని మేఘాన్ని చూసి, తన భార్యకు తన క్షేమ సమాచారాన్ని చేరవేసే "దూత"గా మార్చుకుంటాడు.
మేఘదూతం రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది. పూర్వమేఘం భాగంలో యక్షుడు మేఘానికి రామగిరి నుండి హిమాలయాల్లోని అలకాపురి వరకు వెళ్ళే దారిని వివరిస్తాడు. ఇందులో భారతదేశంలోని నదులు (నర్మద, వెట్రవతి), పర్వతాలు, ఉజ్జయిని నగరం, మహాకాళేశ్వర ఆలయం వంటి ఎన్నో ప్రాంతాల భౌగోళిక అందాలను కాళిదాసు అద్భుతంగా వర్ణించారు. ఉత్తరమేఘం భాగంలో అలకాపురి నగర వైభవాన్ని, యక్షుడి ఇల్లు ఎలా ఉంటుందో, విరహంతో కృశించిపోతున్న అతని భార్య రూపం ఎలా ఉంటుందో మేఘానికి చెప్తాడు. చివరగా, మేఘం ఆమెకు చెప్పాల్సిన సందేశాన్ని అందిస్తాడు. తాను క్షేమంగా ఉన్నానని, శాపకాలం త్వరలోనే ముగుస్తుందని చెప్తాడు. కాళిదాసు రాసిన మేఘదూతం ఎంతగానో ప్రజాదరణ పొందింది. దీని తర్వాత సంస్కృతంలోను తెలుగులోను అనేక 'సందేశ కావ్యాలు' వచ్చాయి. కాళిదాసు కేవలం జడపదార్థమైన మేఘానికి మానవ రూపాన్ని, భావాలను ఆపాదించి, ప్రకృతిని ఒక జీవమున్న పాత్రగా మార్చారు. చివరగా, యక్షుడి సందేశాన్ని విన్న కుబేరుడు కరిగిపోయి, వారిద్దరినీ శాప విముక్తులను చేయడంతో ఈ కావ్యం సుఖాంతమవుతుంది.
వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండలో శ్రీరాముని దూతగా హనుమంతుడు సీతాదేవి వద్దకు వెళ్లి విరహ సందేశాన్ని అందించే ఘట్టమే సంస్కృత సాహిత్యంలోని 'సందేశ కావ్య' ప్రక్రియకు మూలబీజం. ఈ హనుమత్సందేశపు భావనను, విరహ వేదనను, ప్రకృతితో కూడిన మార్గవర్ణనల నేపథ్యాన్ని ప్రధాన ప్రేరణగా తీసుకునే మహాకవి కాళిదాసు ఒక నిర్జీవ మేఘాన్ని దూతగా మలచి విశ్వవిఖ్యాతమైన 'మేఘసందేశం' మహాకావ్యాన్ని అద్భుతంగా సృష్టించారు.
మహాకవి గుర్రం జాషువా గారి 'గబ్బిలం' ఆధునిక తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక అత్యున్నతమైన, విప్లవాత్మకమైన ఖండకావ్యం. సమాజంలో అంటరానితనం, కులవివక్ష వంటి దురాచారాల వల్ల అణచివేతకు గురైన ఒక నిరుపేద దళిత భక్తుని వేదనను భగవంతునికి చేరవేయడానికి జాషువా ఎంచుకున్న అద్భుతమైన దూత 'గబ్బిలం'.
కాళిదాసు 'మేఘసందేశం'లో యక్షుడు మేఘాన్ని దూతగా పంపితే, జాషువా సమాజంచేత అసహ్యించుకోబడిన, అశుభప్రదంగా భావించబడే గబ్బిలాన్ని తన ఆవేదనను కాశీ విశ్వనాథునికి తెలపడానికి దూతగా ఎంచుకోవడం ఆయన సామాజిక దృక్పథానికి నిదర్శనం. అంటరానితనం కారణంగా గుడిలోకి వెళ్ళలేని ఒక దీనుని తరఫున, ఆ రాత్రివేళ తిరిగే గబ్బిలం కైలాసానికి వెళ్లి ఈశ్వరునికి తన గోడును వివరిస్తుందని కవి హృదయ విదారకంగా వర్ణించారు. కేవలం సామాజిక వేదనను తెలపడమే కాకుండా, దేశభక్తిని, జాతి ఐక్యతను ఆకాంక్షిస్తూ, పండిత లోకాన్ని సైతం ఆలోచింపజేసిన ఈ రూపకం తెలుగు సాహిత్యానికి జాషువా అందించిన అమూల్యమైన కానుక.
బహుభాషా కోవిదులైన పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు తెలుగులోకి అదే స్థాయిలో రమణీయమైన పద్యరూపంలో 'మేఘదూతము'గా రమణీయంగా అనువదించారు.
ఋతుసంహారం కాళిదాసు తొలి రచనగా పరిశోధకులు భావిస్తారు. భారతదేశంలోని ఆరు ఋతువులను (వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష, శరత్, హేమంత, శిశిర) ప్రేమికుల హృదయ స్పందనలతో ముడిపెడుతూ అద్భుతంగా వర్ణించిన ప్రకృతి కావ్యం ఇది.
అభిజ్ఞాన శాకుంతలం ఏడు అంకాలతో కూడిన ఈ నాటకం కాళిదాసు సృష్టిలోనే కాక, ప్రపంచ నాటక సాహిత్యంలోనే ఒక మకుటాయమానమైన గ్రంథం. మహాభారతంలోని దుష్యంత-శకుంతలల ఉపాఖ్యానాన్ని తీసుకుని, ఆ విప్రలంభ శృంగారానికి 'అంగుళీయం' అనే అద్భుతమైన కల్పనను జోడించి నాటక శిల్పాన్ని శిఖరాగ్రానికి తీసుకెళ్లాడు. "కావ్యేషు నాటకం రమ్యం తత్ర రమ్యా శకుంతలా" అనే నానుడి దీని విశిష్టతను చాటుతుంది. జర్మన్ మహాకవి గెథే (Goethe) ఈ నాటకాన్ని చదివి పరవశించి తలపై పెట్టుకుని నాట్యం చేశాడని చరిత్ర చెబుతోంది.
విక్రమోర్వశీయం ఐదు అంకాల 'త్రోటకం' అనే నాటక ప్రక్రియకు చెందినది. భూలోక రాజు పురూరవుడికి, దేవలోక అప్సరస ఊర్వశికి మధ్య నడిచిన ప్రణయగాథ దీని ఇతివృత్తం. విరహవేదనతో ఉన్మాదిగా మారిన పురూరవుడి ప్రకృతి వర్ణనలు కాళిదాసు కవితా ప్రతిభకు పరాకాష్ఠ.
మాళవికాగ్నిమిత్రం కాళిదాసు రచించిన మొదటి నాటకంగా సాహిత్య చరిత్ర కారులు భావిస్తారు. శృంగ వంశానికి చెందిన రాజు అగ్నిమిత్రుడు, అంతఃపుర నర్తకి మాళవికల మధ్య నడిచిన శృంగార, రాజకీయ చదరంగం దీని ఇతివృత్తం. తొలి రచన అయినప్పటికీ నాటక రంగస్థల నియమాలను, నృత్య శాస్త్ర విశేషాలను ఇందులో అత్యంత నిశితంగా పొందుపరిచాడు.
సంస్కృత సాహిత్య విమర్శకులు కాళిదాసు కవిత్వ శైలిని "ఉపమా కాళిదాసస్య" అని సూత్రీకరించారు. కాళిదాసు ఒక వస్తువును లేదా సందర్భాన్ని వర్ణించేటప్పుడు చెప్పే పోలిక ఊహాతీతంగా, ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది. ఆయన వాడే ఉపమ కేవలం అందం కోసమే కాకుండా, కథా సందర్భాన్ని, పాత్రల అంతరంగాన్ని విప్పి చెప్పేలా ఉంటుంది. అందుకే పోలిక చెప్పడంలో ఆయనకు ఆయనే సాటి.
వాగర్థావివ సంపృక్తౌ వాగర్థప్రతిపత్తయే ।
జగతః పితరౌ వందే పార్వతీపరమేశ్వరౌ ॥ ‘రఘువంశం’ ప్రారంభ శ్లోకంలో శబ్దం, దాని అర్థం ఎలాగైతే ఒకదానిని విడిచి ఒకటి ఉండలేవో, అంతగా కలిసిపోయి ఉంటాయో, అలాగే విడదీయరాని బంధంతో ఎల్లప్పుడూ కలిసి ఉండే జగత్తుకు తల్లిదండ్రులైన పార్వతీపరమేశ్వరులను నేను పూజిస్తున్నాను. నాకు వాక్సుద్ధి వాటికి తగిన ఉత్తమమైన అర్థం సిద్ధించాలని వారిని వేడుకుంటున్నానని మంగళాచరణ శ్లోకం చెప్పే సందర్భం. శివపార్వతులు విడదీయరాని శక్తి స్వరూపులని చెప్పడానికి ఈ ఉపమ వాడారు.
సంచారిణీ దీపశిఖేవ రాత్రౌ
యం యం వ్యతీయాయ పతింవరా సా ।
నరేంద్రమార్గాట్ట ఇవ ప్రపేదే
వివర్ణభావం స స భూమిపాలః ॥
(రఘువంశ మహాకావ్యం – ఆరవ సర్గ (6వ సర్గ), 67వ శ్లోకం)
స్వయంవర మంటపంలో వరుడిని ఎన్నుకునే ఇందుమతి, చేతిలో జ్యోతిని పట్టుకుని రాత్రి వేళ రాజమార్గంలో నడిచి వెళ్తున్న ఒక "కదిలే దీపశిఖ" లా ఉంది. ఆ దీపం ఒక భవనం ముందుకు వచ్చినప్పుడు ఆ భవనం వెలిగిపోయి, దీపం ముందుకు సాగిపోగానే ఆ భవనం మళ్లీ ఎలా చీకట్లో మునిగిపోతుందో... అలాగే ఇందుమతి తన ముందుకు వచ్చినప్పుడు ఆశతో ముఖాలు వెలిగించుకున్న రాజులు, ఆమె తమ్మును దాటి ముందుకు వెళ్ళిపోగానే నిరాశతో ముఖాలు వెలవెలబోయి అంధకారంలో మునిగిపోయారు.
కాళిదాసు తన రఘువంశం, కుమారసంభవం, అభిజ్ఞాన శాకుంతలం వంటి రచనలలో ప్రకృతిని, మానవ భావాలను పోలుస్తూ చెప్పిన ఉపమానాలు పాఠకులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తాయి. అందుకే ఉపమ అనగానే అందరికీ మొదట గుర్తుకువచ్చేది కాళిదాసే.
మహాకవి కాళిదాసు రచనలలోని ఇతివృత్తాలు, భాషా శైలి ఆనాటి ఉన్నత వర్గాలైన రాజులు, పండితులకు చెందినవనే వాదనలో కొంత నిజముంది. ఆయన తన కావ్య నాటకాలకు కథలను రామాయణ, మహాభారత, పురాణాల నుండి సేకరించారు. రఘువంశం, అభిజ్ఞాన శాకుంతలం వంటి రచనలు మహారాజుల వైభవాన్ని, రాజప్రసాదాల ప్రణయ గాథలను వివరిస్తాయి. అలాగే, నాటకాల్లోని ప్రధాన పాత్రలు ఉన్నతమైన సంస్కృత భాషలో మాట్లాడటం వల్ల ఇవి సామాన్యులకు దూరమనే భావన కలుగుతుంది. ఆనాటి సామాజిక, సాహిత్య నిబంధనల ప్రకారం కాళిదాసు ఈ శైలిని అవలంబించాల్సి వచ్చింది.
అయినప్పటికీ, కాళిదాసు రచనలు సామాన్య ప్రజల జీవితాలను, వారి భావోద్వేగాలను ఎక్కడా విస్మరించలేదు. ఆయన తన నాటకాల్లో మహిళలు, సేవకులు, చేపలు పట్టుకునే ధీవరుడి వంటి సామాన్య పాత్రల చేత ఆనాటి ప్రజాభాష అయిన ప్రాకృతం మాట్లాడించి, వారికి తగిన ప్రాతినిధ్యం కల్పించారు. కథలు రాజులవైనా, అందులోని ప్రేమ, విరహం, కూతురిని అత్తగారింటికి సాగనంపే తండ్రి ఆవేదన వంటి మానవ సహజమైన అనుభూతులు సామాన్యునికి సైతం అర్థమయ్యేలా ఉంటాయి. కాబట్టి, కాళిదాసు సాహిత్యం పైకి ఉన్నత వర్గాలదిగా కనిపించినా, అంతర్లీనంగా అది అందరి హృదయాలను తాకే సార్వజనీనమైనదిగా నిలుస్తుందనే అభిప్రాయాలు బలంగా ఉన్నాయి.
కాళిదాసు పేరుతో ఉన్న కథలు, చరిత్ర కేవలం కవిగా పేరొచ్చిన కాళిదాసుకి చెందినదే కాదనీ, ఇద్దరు ముగ్గురు ఆ పేరుతో ఉండి ఉండవచ్చుననే అభిప్రాయాలు కూడా ఉన్నాయి. మనిషి ప్రారంభ స్థితి అతడి అంతిమ గమ్యాన్ని నిర్ణయించదు. అవమానం ఆత్మపరిశీలనకు దారితీస్తే, సంకల్పం సాధనగా మారితే, సాధన ప్రతిభకు పునాది అవుతుంది. కాళిదాసు గాథలోని అంతరార్థం ఇదే.
డా. దార్ల వెంకటేశ్వరరావు, ప్రొఫెసర్, తెలుగు శాఖ, స్కూల్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీస్, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హైదరాబాద్, హైదరాబాద్, ఫోన్: 9989628049
